Odwrotne obciążenie w budownictwie

23 lipca, 2018

Geneza odwrotnego obciążenia w budownictwie

1 stycznia 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 1 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2024), zwana dalej: „ustawą zmieniającą”. Ustawa ta wprowadziła szereg zmian w ustawie z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2016 r. poz. 710, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą o VAT”.

Zmieniono art.17 określający podmioty uznawane za podatnika w określonej transakcji. Zmianie uległ także zapis załącznika 11 (dot. wykazu towarów, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 7). Dodano też załącznik 14 (dot. wykazu usług, o których mowa w art.17 ust.1 pkt 8).

Celem wprowadzenia ustawy jest uszczelnienie systemu podatkowego VAT i poprawa ściągalności podatku.

Nie zmienił się moment powstania obowiązku podatkowego ale zmienił się podmiot zobowiązany do rozliczenia podatku.

W wyniku nowelizacji art. 17 ust. 1 pkt 8 i dodania ust. 1h do art. 17 ustawy o VAT podatnikami z tytułu świadczenia robót budowlanych są nabywcy usług, w przypadku spełnienia łącznie 4 następujących warunków:

• świadczona usługa należy do robót budowlanych wymienionych w poz. 2–48 zał. nr 14 do ustawy o VAT,
• usługodawcą jest podatnik, o którym mowa w art. 15, u którego sprzedaż nie jest zwolniona od podatku na podstawie art. 113 ust. 1 i ust. 9,
• usługobiorcą jest podatnik, o którym mowa w art. 15, zarejestrowany jako czynny podatnik VAT,
• usługodawca świadczy usługę jako podwykonawca.

Od stycznia 2017 roku płatnicy, po uwzględnieniu statusu odbiorcy, fakturują usługę budowlaną w następujący sposób:

• dla osoby fizycznej nie prowadzącej działalności gospodarczej– tzw. „faktura krajowa” – wystawiana na zasadach ogólnych. Obowiązek podatkowy u sprzedawcy powstaje z datą wykonania usługi.
• Dla inwestora generalnego– tzw. „faktura na usługi budowlane”. Moment obowiązku podatkowego powstaje z datą wystawienia faktury. Faktura nie może być wystawiona później niż 30 dni od wykonania usługi.
• Dla głównego wykonawcy, płatnik podatku VAT– tzw. „faktura na usługi budowlane z odwrotnym obciążeniem”. Obowiązek zapłacenia podatku VAT został przerzucony na odbiorcę.

Praktyka gospodarcza

Po wprowadzeniu zmian przedsiębiorcy napotkali szereg problemów praktycznych oraz wątpliwości interpretacyjnych.

Wśród wszystkich najczęściej wymieniane to :

a) Definicja podwykonawcy

Ustawa VAT nie definiuję tego pojęcia, należy więc interpretować je posługując się powszechnym znaczeniem wynikającym z wykładni językowej.

„podwykonawca – to firma lub osoba wykonująca pracę na zlecenie głównego wykonawcy”

Sprawa staję się dużo bardziej skomplikowana w przypadku tworzenia i rozliczania przez firmy konsorcjów wykonujących zlecenia budowlane.

Ministerstwo wyjaśniło, że w zależności od przyjętych rozwiązań uczestnicy konsorcjum są podwykonawcami lidera lub bezpośrednim wykonawcą wobec zamawiającego. Ministerstwo tłumaczy, że jeśli z zapisów umowy konsorcjum wynika, że każdy z konsorcjantów ma do zrealizowania określony zakres robót budowlanych, realizacje te roboty bezpośrednio na rzecz inwestora, rozlicza się z wykonanych robót z inwestorem odrębnie, to należy uznać, że każdy z konsorcjantów jest bezpośrednim wykonawcą usług zleconych przez inwestora. Nie ma w tym przypadku zastosowania mechanizm odwróconego obciążenia i będą miały zastosowanie reguły ogólne. Każdy z podatników wystawi fakturę z kwotą VAT i rozliczy go w swojej deklaracji.

W innym przywoływanym przez resort przykładzie jeden z konsorcjantów reprezentuje całe konsorcjum przed inwestorem – w kontaktach biznesowych jest on podmiotem, który wystawia faktury za zrealizowane przez konsorcjum usługi, odpowiada za jakość i terminowość wykonanych usług, przyjmuje zapłatę, tj. pełni rolę lidera konsorcjum. W tym przypadku, jak wyjaśnia ministerstwo, pozostali konsorcjanci powinni zastosować odwrotne obciążenie, tj. wystawić fakturę bez VAT.

Ministerstwo zastrzega, że każde z konsorcjów ma w praktyce biznesowej indywidualny charakter, dlatego ocena pod kątem obowiązku rozliczenia VAT od wykonywanych przez jego członków usług powinna odbywać się w oparciu o analizę całokształtu okoliczności występujących w każdej konkretnej, indywidualnej sytuacji.

b) Usługa kompleksowa – dostawa towarów wraz z instalacją lub montażem

W takiej sytuacji pomimo wykonania obu czynności w ramach jednego kontraktu (np. rozbiórka budowli wraz z usługą transportu) trzeba stosować zasady opodatkowania właściwe dla każdej usługi z osobna albo tylko dla tej, która ma główne znaczenie. Zdarza się, że  podwykonawcy proponują generalnym wykonawcom dzielenie świadczenia na dostawę materiałów (ze standardowym rozliczeniem VAT) i usługę budowlaną (z odwróconym VAT).

c) Płynność finansowa

Brak obowiązku doliczenia VAT do usług sprzedawanych przez podwykonawców oznacza konieczność czasowego finansowania podatku płaconego w cenie nabywanych towarów i materiałów. Przedsiębiorca może wystąpić do urzędu skarbowego o zwrot w terminie 60 dni , ale wiążę się to z prawdopodobną kontrolą podatkową i wydłużeniem czasu zwrotu zapłaconego już podatku VAT.

Więksi przedsiębiorcy starają się wydłużać terminy płatności za towary zakupione u dostawców. Pojawiają się też pomysły na dzielenie lub tworzenie nowych podmiotów gospodarczych. Jeden  specjalizujący się tylko w usługach bez VAT , drugi sprzedaje materiały budowlane z podatkiem VAT.

Niektórzy podatnicy w materiały budowlane zaopatrują się w UE, płacąc w ostatecznym rozrachunku kwotę netto.

d) Klasyfikacja świadczonych usług ( PKWiU)

Podatnicy, nie mając pewności co do klasyfikacji świadczonych przez siebie usług, mają możliwość wystąpienia o opinię do Urzędu Statystycznego w Łodzi . Praktyka pokazuje jednak, że taka opinia może być w praktyce niewiele warta z punktu widzenia celu, jaki wiele podmiotów chciałoby osiągnąć. Co bowiem kluczowe, wydając swoją opinię GUS nie uwzględnia specyfiki VAT –  pojęcie usług kompleksowych, a więc usług składających się z szeregu świadczeń cząstkowych, w tym świadczenia głównego, traktowanych na gruncie VAT jako jedna usługa – jest mu nieznane. Praktyka rynkowa pokazuje, że przedsiębiorcy coraz częściej występujący o takie opinie powinni mieć na uwadze, że nie są one wiążące dla organów podatkowych i mogą zostać przez GUS zmienione. Dlatego po uzyskaniu opinii klasyfikacyjnej warto również wystąpić do dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej o wydanie interpretacji przepisów prawa podatkowego, która może się okazać przydatna zwłaszcza w razie ewentualnej kontroli podatkowej.

Pozytywne skutki wprowadzonych rozwiązań

• Poprawa płynności finansowej generalnych wykonawców, który otrzyma od podwykonawców faktury bez VAT. Będzie więc ponosić koszty netto swoich usług.
• Uszczelnienie systemu podatkowe oraz ograniczenie nadużyć i oszustw w tej dziedzinie.

Negatywne skutki wprowadzonych rozwiązań

• Pogorszenie się sytuacji finansowej – płynności finansowej wielu małych i średnich firm budowlanych. Wiele firm próbuje przerzucać koszty wynikające z mechanizmu odwrotnego obciążenia na inwestorów prywatnych oraz publicznych , co powoduje wzrost cen. Pogorszenie się sytuacji finansowej małych i średnich firm spowodował spadek ich liczby w przetargach publicznych na rzec firm dużych. Rosnąca liczba firm zaopatrujących się w materiały budowlane poza granicami Polski spowodowała pogorszenie się sytuacji lokalnych producentów i hurtowników.
• Problemy interpretacyjne ( podwykonawca, usługa kompleksowa, klasyfikacja świadczeń) wprowadzają niepewność co do sposobu rozliczeń między podmiotami gospodarczymi, narażając je na realne ryzyko nieprawidłowości podatkowych oraz sankcje karne.
• Wzrost kosztów obsługi prawno-podatkowej wymuszona koniecznością analizowania przepisów , występowaniem o indywidulane interpretacje podatkowe, dzielenie podmiotów, tworzenie nowych itp.
• Wzrost wniosków o zwrot podatku VAT, większa liczba kontroli podatkowych, wydłużenie czasu oczekiwania na zwrot podatku.

Podsumowanie

Po przeanalizowaniu skutków wprowadzonych rozwiązań i czasie, jaki minął od wprowadzenia zmian, można pokusić się o stwierdzenie, że odwrotne obciążenie przyniosło gospodarce więcej szkód niż pożytku. Wprowadzone zmiany mają niekorzystny wpływ na sytuację finansową przede wszystkim małych i średnich firm budowlanych. Spadły obroty hurtowni budowlanych zlokalizowanych w województwach przygranicznych na południowym zachodzie kraju. Rosnące koszty działalności gospodarczej firmy starają się przerzucać na inwestorów, co ma wpływ na wzrost cen usług budowlanych. Piętrzą się problemy, od jakich usług i kiedy stosować procedurę odwrotnego obciążenia. Wzrosły koszty obsługi prawno-podatkowej związane z koniecznością interpretacji niedoprecyzowanych przepisów podatkowych oraz koniecznością dostosowania istniejących już umów do obecnych warunków. Nieprawidłowe rozliczenie transakcji objętych przepisem może narazić przedsiębiorców na dodatkowe koszty i sankcje karne.

Z zapowiedzi Ministerstwa Finansów wynika, że wraz z początkiem 2019 r. możemy spodziewać  się likwidacji odwrotnego obciążenia w branży budowlanej w związku z wprowadzeniem mechanizmu podzielonej płatności w VAT (split-payment).

Etykiety odwrotne obciążenie w budownictwie